środa, 20 marca 2019

Wspólnota anglikańska (Anglican Communion)

Katedra w Canterbury to  formalnie najważniejsza świątynia anglikańska na świecie. Foto:en.wikipedia.org.
Wspólnota anglikańska to międzynarodowe, częściowo nieformalne zrzeszenie Kościołów anglikańskich, obejmujące obecnie 39 niezależnych Kościołów działających na całym świecie oraz 6 Kościołów lokalnych zrzeszających łącznie 85 mln wiernych. Wszystkie one wywodzą się od Kościoła Anglii (Church of England) i z tego względu jego najwyższy dostojnik, arcybiskup Canterbury, uważany jest za głowę Wspólnoty. Nie posiada on jednak żadnej władzy nad innymi Kościołami, zaś jego rola ma znaczenie wyłącznie honorowe i stanowi symbol jedności anglikanów. Niektóre Kościoły (m.in. szkocki i amerykański) preferują określanie ich mianem „episkopalnych”, gdyż słowo „anglikański” nadmiernie podkreśla, ich zdaniem, związki z Anglią. Podobna motywacja kieruje Kościołami czerpiącymi swe nazwy od państw, w których działają (np. Kościół Irlandii). Kościoły członkowskie Wspólnoty nazywane są jej prowincjami, co jednak nie oznacza w żadnym razie jakiegokolwiek podporządkowania.

Europejskie Kościoły Wspólnoty Anglikańskiej należą także do Wspólnoty Porvoo, grupującej sześć Kościołów anglikańskich i sześć luterańskich.

Kościół Anglii, pierwszy z Kościołów anglikańskich, powstał jako Kościół ściśle narodowy. Jego oficjalną głową byli i są monarchowie brytyjscy. Początkowo nie nastręczało to żadnych kłopotów, gdyż ogromna większość wiernych była jednocześnie poddanymi brytyjskimi. Jednak w miarę politycznego oddzielania się kolejnych obszarów od Wielkiej Brytanii, w miejscach tych powstawały autokefaliczne (niezależne) Kościoły lokalne. Za symboliczny początek istnienia Wspólnoty uznaje się pierwszą (zorganizowaną w 1867) spośród tzw. konferencji w Lambeth, będących cyklicznymi spotkaniami biskupów z różnych Kościołów anglikańskich. Konferencje odbywają się co dziesięć lat w Pałacu Lambeth, londyńskiej rezydencji arcybiskupów Canterbury, od której czerpią swą nazwę.

Wspólnota nie posiada dokumentu, który można by uznać za jej akt stanowiący. W sensie prawa świeckiego jest więc strukturą nieformalną. Posiada cztery główne organy, zwane jej instrumentami. Pierwszym jest arcybiskup Canterbury jako symboliczna głowa Wspólnoty, drugim zaś konferencje w Lambeth, stanowiące najstarsze i najważniejsze forum konsultacji międzykościelnych. Za trzeci instrument uznawana jest istniejąca od 1971 Anglikańska Rada Konsultacyjna, składająca się z biskupów, księży i świeckich wybieranych w poszczególnych prowincjach. Rada spotyka się w pełnym składzie co trzy lata, a ponadto posiada stały sekretariat, tzw. Biuro Wspólnoty Anglikańskiej, formalnie wchodzące w skład Kurii Archidiecezji Canterbury. Ostatni instrument to tzw. Spotkania prymasów, odbywające się zwykle co dwa lata i grupujące zwierzchników poszczególnych prowincji, obradujących pod przewodnictwem arcybiskupa Canterbury.

Podstawowe prawdy wiary anglikańskiej, wspólne dla wszystkich prowincji Wspólnoty, zostały wyrażone w specjalnej rezolucji przyjętej na konferencji w Lambeth w 1888. Dokument ten oparty był w znaczniej mierze na podobnej deklaracji, uchwalonej dwa lata wcześniej przez zgromadzenie biskupów Amerykańskiego Kościoła Episkopalnego.

Zgodnie z rezolucją z 1888, anglikanizm opiera się na czterech głównych zasadach:

1. Świętymi księgami są Stary oraz Nowy Testament, zawierające wszystko, co niezbędne do zbawienia, a także stanowiące zasady i najwyższy wzorzec wiary.

2. Credo wiary chrześcijańskiej stanowią apostolski oraz nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary.

3. Za główne sakramenty uznaje się chrzest i eucharystię jako dane przez samego Chrystusa. Małżeństwo, wyświęcanie kapłanów i inne podobne wydarzenia religijne są potocznie nazywane sakramentami, ale na gruncie teologicznym są to tzw. obrzędy sakramentalne, a zatem wydarzenia nieco niższej rangi (ich dokładne znaczenie budzi kontrowersje i spory wśród anglikanów, jednak bezsporne jest, iż dwa główne sakramenty są wystarczające do zbawienia).

4. Administracją Kościołem zajmuje się Episkopat (zgromadzenie biskupów), przy czym dostosowuje on swoje metody do lokalnych potrzeb ludów i narodów;

W przeciwieństwie do dużej części pozostałych wyznań protestanckich, wszystkie Kościoły anglikańskie podkreślają rolę sukcesji apostolskiej w znaczeniu sukcesji urzędu.

W praktyce prowincje mogą znacząco różnić się od siebie liturgią (choć w większości przypadków jest ona wzorowana na stosowanej przez Kościół Anglii), a nawet pewnymi kwestiami dogmatycznymi. Jedną z głównych ról spotkań w ramach Wspólnoty jest ograniczanie wynikających z tego konfliktów, jednak nie zawsze się to udaje. W ostatnich latach szczególnie ostry spór dotyczy stosunku do homoseksualistów. Podczas gdy np. Amerykański Kościół Episkopalny od 2003 dopuszcza wyświęcanie homoseksualnych biskupów, a w wielu innych prowincjach aktywni homoseksualiści mogą być duchownymi (należy pamiętać, iż w anglikanizmie celibat nie występuje), prowincje afrykańskie czy azjatyckie nie chcą słyszeć nawet o kościelnym uznawaniu związków homoseksualnych.

Koniec wieku XX i początek XXI są określane mianem kryzysu kościoła anglikańskiego. Obecnie bardzo widoczny jest kryzys tożsamościowy i doktrynalny wśród wspólnot anglikańskich. Wiele sporów i rozłamów wśród anglikanów, jak i samych duchownych tej wspólnoty wzbudzają kwestie udzielanych święceń kapłańskich i biskupich kobietom, małżeństw homoseksualnych i możliwość dla tych osób bycia kapłanami, a nawet biskupami. Konflikty pojawiają się także na tle sensu istnienia celibatu i zgromadzeń zakonnych. Część środowisk anglikańskich odrzuca prawdę o boskości Chrystusa oraz podważa prawdę o istnieniu Trójcy Świętej.

4 listopada 2009 została wydana przez papieża Benedykta XVI konstytucja apostolska Anglicanorum coetibus będąca odpowiedzią na list 50 biskupów i ponad 100 wspólnot anglikańskich nie uznających m.in. kapłaństwa kobiet, sprzeciwiających się udzielaniu parom homoseksualnym sakramentu małżeństwa i chcących podlegać zwierzchnictwu Watykanu oraz papieża, jako głowy Kościoła. Dokument ten zatwierdza przyjęcie do Kościoła katolickiego części wspólnot anglikańskich oraz zakłada ich odrębność jurysdykcyjną. Konstytucja przewiduje możliwość posiadania żon przez duchownych anglikańskich. Jednak biskupem nie będzie mógł zostać żaden żonaty duchowny. Według danych szacunkowych w związku z papieskim dekretem Kościół katolicki powiększył się już o ponad 900 tysięcy konserwatywnych anglikanów. Na zbliżenie ze Stolicą Apostolską i łączność z papieżem nie zgadza się liberalne skrzydło anglikańskie, które ostro krytykuje głowę Kościoła rzymskokatolickiego za ułatwianie przechodzenia duchownym i wiernym konserwatywnego skrzydła na katolicyzm.

Niektóre wspólnoty sprzeciwiały się beatyfikacji kard. Johna Henry´ego Newmanna – konwertyty, który przeszedł na katolicyzm.

Około 100 wspólnot anglikańskich (m.in. ruch oksfordzki) podkreśla swoje szczególne związki z papieżem, postrzeganym jako widzialna głowa Kościoła chrześcijańskiego, przez co często określani są mianem anglokatolików.










piątek, 15 marca 2019

"Pobożne życzenia" (Pia desideria)

Rys. 1 - Pia Desideria Hermana Hugo
Pobożne życzenia to programowe pismo pietyzmu autorstwa Philippa Jacoba Spenera o naprawie Kościoła. Już w 1670 roku Spener działał na rzecz powstania tzw. collegium pietatis, które miałyby jego zdaniem odnowić i ożywić wiarę wśród luteran, postulując organizację w przestrzeni domowej osobnego pomieszczenia do modlitw, wspólnego czytania Biblii, rozmyślań nad Pismem itd. Pierwsze tego typu zmiany wprowadził teolog reformowany Theodor Undereyck w 1661 roku. Miały one charakter swego rodzaju "laboratorium pobożnościowego". Dopiero Ph. J. Spener wprowadził te zmiany na szeroką skalę w przestrzeni publicznej.

24 marca 1675 została opublikowana postylla (zbiór kazań) Johanna Arndta, będąca inspiracją dla powstania dzieła Spenera. Jeszcze we wrześniu tego samego roku wydał on swój program naprawy Kościoła z przedmowami napisanymi przez jego szwagrów Joachima Stolla i Johanna Heinricha Horba (Rys. 2). Spener zaczerpnął tytuł pisma z wcześniejszej publikacji jezuity Hermana Hugo (1588-1629) wydanej w Antwerpii w 1627 roku (Rys. 1). 

Jako frazeologizm (z łaciny: "pius" - "pobożny", "desiderium" - "życzenie")  Pia desideria opisuje życzliwe, ale mało realne pragnienia.

Rys. 2 - Pia Desideria Ph. J. Spenera
TREŚĆ


Spener podzielił swoją publikację na trzy części: diagnozę, prognozę i terapię, zawierając tym samym pełny program "uleczenia" chrześcijaństwa.

1. Diagnoza - potrzeba reformy, "ogólna skarga"

Skarga, którą podjęły separatystyczne i spirytualistyczne środowiska luteran dzięki Pia desideria, dotyczyła dwóch kwestii:

A) "Niedomaganie/kalectwo" (niem. Gebrechen) - w szczególności brak żywej, prawdziwej wiary oraz wzrost roli cielesności i uciech (pobłażaniu samemu sobie) w codziennym życiu ("Flescheslust, Augenlust, hoffärtiges Leben") prowadzące do stałej redukcji sfery duchowej człowieka. Świeccy członkowie zboru cierpią z tego powodu, oddają się pijaństwu, fałszywie pojętej miłości do bliźniego i czysto zmysłowemu słuchania Słowa (uszy słyszą, serce nie słucha...). Spener podkreślał jednocześnie, iż luteranizm głosi jedyną prawdziwą naukę o Jezusie.

B) Następstwa takiego upadku: Żydzi i inni heretycy, przede wszystkim "papiści", będą wstrzymywać nawrócenie i naprawę chrześcijaństwa oraz zmieniać naukę o Chrystusie.

2. Prognoza - nadzieja na poprawę w Kościele

Spener oczekuje poprawy stanu Kościoła tu na ziemi. Nie podaje on jednak gotowych recept na jego osiągnięcie, używając przymiotników w stopniu wyższym: lepiej, piękniej, bardziej błogosławiony ("besser", "seliger"), a zatem nie oczekuje idealnego Kościoła. Autor pragnie powrócić do początków chrześcijaństwa, argumentując swoje zdanie jeszcze niewypełnionymi Bożymi obietnicami: nawrócenie Żydów (Rz 11:25f) oraz upadek kościoła rzymskiego (Objawienie 18:1ff). Mimo iż te obietnice z pewnością będą mieć miejsce, ludzkość jest wezwana do aktywnego działania na ich rzecz. To jest jednym z celów reformy Spenera.

Dzięki tej eschatologicznej nadziei na przyszłość Spener odróżnia się od teologii swych czasów. Podczas gdy on oczekuje wewnętrznej naprawy Kościoła, przedstawiciele luterańskiej ortodoksji postulują rychłe przyjście Sądu Ostatecznego (TUTAJ).

3. Terapia - proste sugestie ("einfältige Vorschläge")

Program reformy Spenera jest zawarty w sześciu sugestiach. Dwie pierwsze z nich nawiązują do Marcina Lutra, cztery kolejne - do postulatów Johanna Arndta:

A) Wcielanie Słowa Bożego obficiej wśród nas - jako "Słowo Boże" Spener (podobnie jak luterańska ortodoksja) rozumie Biblię. Celem jej popularyzacji w życiu codziennym należy:
- promować prywatne czytanie Biblii np. przez ojców w domu
- wprowadzić publiczne, nieprzerwane czytanie Pisma (lectio continua) bez interpretacji fragmentów, by upowszechnić wiedzę biblijną
- gromadzić się na wspólnych rozmowach o sensie wybranego fragmentu Pisma zgodnie z 1. Listem do Koryntian 14:26

B) Podniesienie znaczenia i regularne "ćwiczenie się" w kapłaństwie
Powszechne kapłaństwo wiernych powinno być wzmacniane wśród chrześcijan, jak postulowali XVI-wieczni Reformatorzy. Jednak podczas publicznych wydarzeń rolę wiodącą w parafii pełnią pastorzy. W nagłych wypadkach może zastąpić go każdy wierny.

C) Stale nauczać ludzi, że chrześcijaństwo opiera się nie na wiedzy, a na jej wcielaniu
Czyny muszą pójść w ślad za wiedzą. Nie chodzi o prawdziwą naukę i prawdziwą wiarę (antyteza do luterańskiej ortodoksji), lecz o konkretne postępowanie i wcielanie miłości do bliźniego na co dzień.

D) Jak zachować się podczas sporów religijnych
Spory religijne nie są celem samym w sobie, pokazują i udowadniają prawdę. Powinny zatem odbywać się we wzajemnej miłości i szacunku. Nawrócenie jest o wiele bardziej istotne niż intelektualne zwycięstwo.

E) Wychowanie kaznodziei na uniwersytetach
Studia teologiczne wymagają dwubiegunowej naprawy. Po pierwsze, studenci powinni być wspierani w rozwoju indywidualnej wiary dzięki wsparciu specjalnie powołanych do tego celu mentorów (repetentów) oraz profesorów.  Jednostki naukowe należy przekształcić we wspólnoty modlitewne tzw. collegia pietatis. Po drugie, program nauczania musi ulec poprawie przez wprowadzenie dyskusji naukowych, podczas których studenci poszerzaliby wiedzę i ćwiczyliby zdolność argumentowania.

F) Rozwój pozytywnego wpływu kazań na wiernych
Kazania powinny być nie tylko atrakcyjne retorycznie i estetycznie. Ich zadaniem jest rozwijać wiarę "wewnętrznego człowieka" ("den inneren Menschen").

WPŁYW

Pobożne życzenia (Pia desideria) Spenera odbiły się w luteranizmie szerokim echem: pozostaje pismem programowym pietyzmu do dzisiaj. Krytyczne głosy koncentrowały się bardziej na kwestii futurystycznej eschatologii (przyszłości Kościoła) aniżeli pomysłom reformy.


Literatura:

1. J. Zeiger, Artikel Bibelstunde, in: Gemeindelexikon. Hrsg. Helmut Burkhardt u. a. Wuppertal 1986, 79f.

2. Ph. J. Spener, Philipp Jacob Spener: Pia Desideria. Herausgegeben von K. Aland (= Kleine Texte für Vorlesungen und Übungen, Nr. 170). Berlin 31964.

3. Die Werke Philipp Jakob Speners. Studienausgabe. Hrsg. von Kurt Aland und Beate Köster. Bd. 1.1. Brunnen, Gießen 1996, 85–407.

4. M. Brecht, Philipp Jakob Spener, sein Programm und dessen Auswirkungen. In: Geschichte des Pietismus. Bd. 1. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993, 302–316.

niedziela, 10 marca 2019

Wspólnota Porvoo

Kościoły Wspólnoty z oznaczeniem wyznania (anglikańskie kolorem różowym i fiolet., luterańskie na czerwono) i daty przystąpienia. Foto: en.wikipedia.org.

Wspólnota Porvoo to związek trzynastu europejskich Kościołów anglikańskich i luterańskich.

Związek powstał dzięki ugodzie, nazwanej Porvoo Common Statement, negocjowanej i podpisanej w fińskiej miejscowości Järvenpää w 1992 r. Nazwę przyjęto jednak od miasta Porvoo, gdzie odprawiono później wspólne nabożeństwo z eucharystią w ramach tzw. Interkomunii i którego nazwa jest łatwiejsza do wymówienia.

Porozumienie to jest deklaracją jedności religijnej tych Kościołów oraz deklaracją jedności ze „Starym Kościołem” przed Reformacją.

Kościoły będące we wspólnocie uważają się za części jednego Kościoła powszechnego i apostolskiego, uznającego reformację protestancką, jednak, pomimo oddzielenia od papiestwa, oparte na sukcesji apostolskiej (urzędu) - w przeciwieństwie do Kościołów luterańskich w Niemczech, czy Polsce, które tej sukcesji nie mają.

Sukcesja apostolska (successio apostolica) w pierwotnym sensie odnosi się do całego Kościoła i oznacza jego trwałą zgodność, po pierwsze, ze świadectwem dawanym przez apostołów i zapisanym w Biblii. Po drugie, zgodność z tym, jak apostołowie pełnili swą posługę – z misją daną im przez Jezusa Chrystusa, z tym jak założył On Kościół, jak powierzył apostołom kierowanie Kościołem. W sensie pochodnym, węższym o sukcesji apostolskiej mówi się w odniesieniu do misji, sprawowanej w Kościele przez biskupów, przekazywanej poprzez gest nałożenia rąk w nieprzerwanym ciągu następców. W rozumieniu katolickim sukcesja ta polega na nieprzerwanym łańcuchu nakładanie rąk przez biskupów od czasów apostolskich do dni dzisiejszych. Zgodnie z tą nauką przerwa w tym obrzędzie spowodowałaby wygaśnięcie sukcesji apostolskiej i kapłaństwa.

W protestantyzmie sukcesja apostolska ogranicza się do pierwotnego pojęcia, ale w sensie zawężonym do samej doktryny, do słowa. Polega ona na wierności nauce Chrystusa, jaką głosili apostołowie pierwszych wieków chrześcijaństwa. Argument za tym widzą w zdaniu z Ewangelii Jana 17:20, gdzie Jezus podkreśla rolę słowa apostołów: „Nie tylko za nimi proszę, ale i za tymi, którzy dzięki ich słowu będą wierzyć we Mnie”. Przez co sukcesja apostolska jest sprowadzana do wierności nauce apostolskiej (sukcesja wiary).

W okresie kształtowania się wspólnot ewangelickich w Anglii i Szwecji powstałe tam Kościoły państwowe zachowały jednak ustrój episkopalny i sukcesję apostolską (sukcesję urzędu).

Obecnie znaczna część Kościołów luterańskich posiada sukcesję apostolską (sukcesję urzędu) przekazaną im przez: Kościół Szwecji, Kościoły Wspólnoty Anglikańskiej lub inne Kościoły chrześcijańskie posiadające hierarchię duchowną i sukcesję apostolską.

Kościoły uczestniczące we Wspólnocie to Kościoły anglikańskie z Wysp Brytyjskich, Kościoły luterańskie ze Skandynawii i krajów nadbałtyckich. Później deklaracje podpisały również Kościoły anglikańskie z Półwyspu Iberyjskiego.

Sygnatariuszami umowy są Kościół Anglii, Kościół Irlandii, Szkocki Kościół Episkopalny, Kościół w Walii, Ewangelicko-Luterański Kościół Islandii, Kościół Norwegii, Kościół Szwecji, Ewangelicko-Luterański Kościół Danii, Ewangelicko-Luterański Kościół Finlandii, Estoński Kościół Ewangelicko-Luterański, Ewangelicko-Luterański Kościół Litwy, Luzytański Kościół Portugalii oraz Hiszpański Reformowany Kościół episkopalny. Obserwatorami umowy są Ewangelicko-Luterański Kościół Łotwy, Ewangelicko-Luterański Kościół Łotwy Zagranicą oraz Kościół Luterański w Wielkiej Brytanii.

Więcej na PORVOO.

wtorek, 5 marca 2019

Promocja "Marcina Lutra myśli (nie)znanych" podczas Akademii Lutra w Sondershausen


26 sympatyków Doktora Marcina obradowało w ramach sesji wiosennej Akademii Lutra (Luther-Akademie Sondershausen-Ratzeburg e.V.) w Sondershausen (Turyngia) w dniach 24.-28.02.2019. Uznani teolodzy systematyczni, a także historycy Kościoła z całych Niemiec (m.in. prof. O. Bayer, prof. J. von Lüpke, prof. J. Ehmann), doktoranci, studenci teologii i pastorzy z Danii i Holandii zajmowali się interpretacją Magnificatu Reformatora (WA 7, 538-604). Dni, wypełnione pracą w grupie nad tekstem i wykładami, sprzyjały efektywnej wymianie myśli nad rolą Marii w luteranizmie, działaniu Boga i umiejętnym wykorzystaniu Jego darów oraz obrazie Żydów u tzw. wczesnego Lutra. Modlitwy poranne i wieczorne oraz nabożeństwo 28 lutego w miejskim kościele ewangelickim Świętej Trójcy pogłębiały wspólnotę między uczestnikami konferencji.

Kamil Basiński zaprezentował internetowy projekt "Marcin Luter w cytatach" oraz wydaną w jego ramach publikację "Marcina Lutra myśli (nie)znane" 27 lutego:

Książka czekała na prezentację...
Autor książki omówił wszystkie etapy jej powstania: blog, strona projektu na facebook, Współpracownicy, Honorowy Patronat, patronat Medialny...


Niezwykle cenne okazały się wspomnienia Kamila Basińskiego ze spotkań promocyjnych w Polsce!

"Marcina Lutra myśli (nie)znane" cieszyły się zainteresowaniem wśród Uczestników Akademii Lutra.

Mimo różnicy językowej (książka wydana w języku polskim) część z Uczestników zechciało ją zakupić m.in. jako podarunek dla swoich polskich znajomych.

Nasza książka jest wciąż do kupienia TUTAJ.

Polecamy także stronę Akademii Lutra: LA :)

Zespół projektu "Marcin Luter w cytatach"

piątek, 1 marca 2019

Teza miesiąca - Tezy 60 i 61


60 - Uznajemy i mamy do tego mocne podstawy, że klucz kościoła, który podarował nam Chrystus przez swoją zasługę jest owym skarbem.

61 - Oczywiste jest, że wystarcza on dla udzielenia zwolnienia od kary w przypadkach zastrzeżonych dla władzy papieskiej.

A skarb Kościoła stanowi...TEZA 62

poniedziałek, 25 lutego 2019

Początki pietyzmu

Pietyzm jest nurtem religijnym w luteranizmie z XVII i XVIII wieku kładącym nacisk na intensywną modlitwę, studiowanie Biblii, udział w pobożnych zgromadzeniach religijnych, rygorystyczną moralność oraz działalność charytatywną. Szczególnie rozwinął się w Halle, Wirtembergii (Szwabii) i Prusach w XVII wieku.
Johann Arndt (1555-1621)

Na pietyzm wywarły decydujący wpływ liczne nurty i poglądy teologiczne. Punktem wyjścia dla nich stały się dostrzeżone trudności z konkretyzacją wiary w życiu Kościoła. Były to pytania o kwestię osobistej pobożności, życia chrześcijańskiego i wynikających z niego konsekwencji dla istoty Kościoła, do których poszukiwano odpowiedzi w tych ruchach. W  niemieckojęzycznym obszarze wyłonili się anabaptyści (1525), szwenkfeldyści, Valentin Weigel (1533-88), Jakob Böhme (1575-1624), Christian Hoburg (1607-75) i ich zwolennicy, oraz mistyczno-spirytualistyczni myśliciele, którzy podkreślali ważność kwestii "prawdziwego chrześcijaństwa" i pomnażali grono prawych chrześcijan w zborach.

Johann Arndt przekazał w szczególny sposób w swojej publikacji "Cztery księgi prawdziwego chrześcijaństwa" poglądy Ojców Kościoła, późnośredniowiecznego mistycyzmu, Thomasa von Kempena, Paracelsusa i Valentina Weigla. Dokonał w niej syntezy luteranizmu, mistycyzmu, alchemii i spirytualizmu. Spory na temat jego szeroko rozpowszechnionych książek pokazują, że krytycy byli świadomi nowatorskich myśli Arndta. Istotnym apologetą impulsów pobożnościowych Arndta był Johann Gerhard (1582-1637). Również poeta Angelus Silesius czerpał z ideologii pietystycznej w XVII wieku, a w czasach jej rozkwitu powstał w XVIII wieku "Mesjasz" F.G. Klopstocka. Ruchy teologiczne w kościołach luterańskich utorowały także drogę pietyzmowi. ich wybitnymi przedstawicielami, obok Johanna Gerharda,  są: Andreas Musculus, Stephan Praetorius, Philipp Nicolai, Johann Valentin Andreae oraz Theophil Großgebauer.

Ważnym i nie do przecenienia jest wpływ, jaki angielski purytanizm wywarł na rozpowszechnianie książek i traktatów teologicznych na temat pietyzmu w epoce baroku. Podobne efekt wywarł holenderski "Nadare Reformatie", zwłaszcza w kościele ewangelicko-reformowanym w Rzeszy Niemieckiej dzięki zażyłym relacjom z kościołami o podobnej tradycji w innych krajach.

Pietyści kładli nacisk na rozbudzenie uczuć religijnych poprzez modlitwę, studiowanie Biblii oraz podkreślali konieczność skutkującego widoczną przemianą moralną nawrócenia Ich zadaniem było krzewienie idei pierwotnego Kościoła, religii żywej, pobożności i edukacji warstw najuboższych. Termin "pietysta" użył jako pierwszy lipski profesor poezji Joachim Feller w sierpniu 1689 roku w sonecie napisanym z okazji śmierci studenta teologii Maxa Borna (1666-1689):

Es ist ietzt Stadt-bekannt der Nahm der Pietisten;
Was ist ein Pietist? Der Gottes Wort studirt /
Und nach demselben auch ein heilges Leben führt. […]



18.10.1689 określenie to użył ponownie w sonecie napisanym na cześć zmarłego kupca Joachima Göringa (1625-1689):

Ich habe jüngst gedacht / der hieß'gen Pietisten / […]
Ich selbsten will hiemit gestehen ohne Scheu /
Daß ich ein Pietist ohn Schmeich- und Heucheln sei. […]


Słowo pietyzm oznacza tutaj pogłębioną, bardziej intensywną pobożność.

Philipp Jacob Spener (1635-1705)
Do tych wartości odwołał się Philipp Jacob Spener w swojej pracy Pobożne życzenia (Pia Desideria) wydanej w 1675 roku. Praca ta ma także ścisły związek z nauczaniem Marcina Lutra o powszechnym kapłaństwie wiernych. Spener założył nad Menem szkołę, w której modlitwę i czytanie Biblii odbywano wspólnie. Jego kontynuatorem był August Hermann Francke, który przygotował zespół szkół w Halle. Placówki te łączyły surową dyscyplinę i nowoczesny sposób nauczania. Oprócz nich powstały także bezpłatne szkoły dla ubogiej młodzieży i po raz pierwszy seminaria dla nauczycieli.

Pietyści znaleźli także swoich naśladowców w Szwecji, Danii, Norwegii, Szwajcarii i na obecnym terytorium Polski, a ich poglądy dotarły także za sprawą misjonarzy poza kontynent europejski. Pietyzm przyczynił się do rozkwitu misji protestanckich.

Pietyzm ułatwił powstanie metodyzmu oraz reaktywację kościoła czeskich braci pod nazwą bracia morawscy lub łac. unitas fratrum. Miał istotny wpływ na powstanie ewangelikalizmu.

Literatura:

1. J. Feller: Sonnet. In: Luctuosa desideria Quibus […] Martinum Bornium prosequebantur Quidam Patroni, Praeceptores atque Amici. Lipsiae [1689], S. [2]–[3]. (Faksimile in: Reinhard Breymayer (Hrsg.): Luctuosa desideria. Tübingen 2008, S. 24 f.) – Vgl. auch Martin Brecht: Geschichte des Pietismus. Bd. 1, S. 4., Joachim Feller: Sonnet. In: Letztes Ehrengedechtnis welches Herrn Joachim Göring […] aufrichten […] etliche vornehme Patroni, Gönner und Freunde in Leipzig [1689]. [Verschollener Erstdruck.] – Wiederabdruck: Sonnet. In: [Adelheid Sibylla Schwartz:] GOttes Ernstliche Offenbahrung/ Wider D. August. Pfeiffern [… 2. Aufl.] [o. O.] 1692, Blatt B 2 b. – Vgl. Hans Leube: Orthodoxie und Pietismus. […] Hrsg. von D[ietrich] Blaufuß. Bielefeld 1975, S. 260; Reinhard Breymayer (Hrsg.): Luctuosa desideria […]. Tübingen 2008, S. 6, und Martin Brecht: Geschichte des Pietismus. Bd. 1, S. 4.)

2. M. Brecht: Das Aufkommen der neuen Frömmigkeitsbewegung in Deutschland. In: Geschichte des Pietismus. Bd. 1, S. 116–188.

3. M. Brecht: Pietismus. In: TRE 26, Berlin/New York 1996, S. 606–608.

4. M. Brecht: Das Aufkommen der neuen Frömmigkeitsbewegung in Deutschland. In: Geschichte des Pietismus. Bd. 1, S. 118–127; und ders.: Die deutschen Spiritualisten des 17. Jahrhunderts. In: Geschichte des Pietismus. Bd. 1, S. 205.

5. M. Brecht: Das Aufkommen der neuen Frömmigkeitsbewegung in Deutschland. In: Geschichte des Pietismus. Bd. 1, S. 130–151.

6. M. Brecht: Das Aufkommen der neuen Frömmigkeitsbewegung in Deutschland. In: Geschichte des Pietismus. Bd. 1, S. 127–130.

środa, 20 lutego 2019

Słynni polscy luteranie – XIX wiek (część II)


Waldemar Osterloff (1858-1925) - autor wielu podręczników szkolnych (najpopularniejszy Kurs metodyczny języka niemieckiego miał osiem wydań) i wypisów z literatury oraz monografii popularnonaukowych z dziedziny historii nauczania, należących do klasyki przedmiotu. Współautor czterotomowych Dziejów powszechnych, obejmujących historię Europy od starożytności do czasów współczesnych (1905);

Stefan Szolc-Rogoziński (1861-1896) -  podróżnik, odkrywca i badacz Afryki, szczególnie Kamerunu, członek Królewskiego Towarzystwa Geograficznego; w 1882 roku zorganizował pierwszą polską wyprawę badawczą do Afryki;

Juliusz Bursche (1862-1942) - polski duchowny ewangelicki, doktor teologii, działacz niepodległościowy, męczennik z okresu II wojny światowej, zamordowany przez funkcjonariuszy hitlerowskich Niemiec;


Olga Boznańska (1865-1940) - malarka, portrecistka, przedstawicielka modernizmu;

Józef Piłsudski (1867-1935) - działacz społeczny i niepodległościowy, żołnierz, polityk, mąż stanu, Naczelnik Państwa, pierwszy marszałek Polski, przez 17 lat był luteraninem;
 
Artur Oppmann (1867-1931) – poeta okresu Młodej Polski, publicysta, pseudonim „Or-Ot”;

Karol Henryk Martens (1868-1948) - przedsiębiorca budowlany, inżynier, filantrop, działacz społeczny, doctor honoris causa Politechniki Warszawskiej;

Józef Buzek (1873-1936) - statystyk, ekonomista, poseł na Sejm Ustawodawczy i senator I kadencji w II RP, współzałożyciel i pierwszy prezes Głównego Urzędu Statystycznego (1918-1929); krewny premiera Jerzego Buzka; 

Henryk Arctowski
Henryk Arctowski (1873-1958) - geograf, geofizyk, geolog, meteorolog, glacjolog i podróżnik, związany z badaniami krajów polarnych; profesora Arctowskiego zostało przez badaczy upamiętnione w wielu nazwach geograficznych (m.in. Góra Arctowskiego w Arktyce, Półwysep Arctowskiego na Antarktydzie);

Ignacy August Boerner (1875-1933) - inżynier mechanik, pułkownik dyplomowany Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, bliski współpracownik J. Piłsudskiego, minister poczt i telegrafów w kilku rządach II RP;


Józef Kiedroń (1879-1932) – inżynier, górnik, polityk, minister przemysłu i handlu w rządzie Wł. Grabskiego;

Edmund Kessler (1880-1930) -  podpułkownik Sztabu Generalnego Armii Imperium Rosyjskiego i generał brygady Wojska Polskiego, wielokrotnie odznaczony przez Polskę, Francję i Estonię;

Gustaw Manitius (1880-1940) - duchowny luterański, organizator polskiego życia ewangelickiego w Wielkopolsce i na Pomorzu, senior diecezji wielkopolskiej, męczennik II wojny światowej;

Wiktor Thommée (1881-1962) – generał brygady Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari;

Juliusz Rómmel (1881-1967) - pułkownik artylerii konnej Armii Imperium Rosyjskiego, generał dywizji Wojska Polskiego, wielokrotnie odznaczany przez Polskę, Francję, Rosję i Łotwę;

Edward Strasburger (1882-1923) - ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, dziadek popularnego aktora Karola Strasburgera;

Bronisław Rydzewski (1884-1945) - geolog, wykładowca, nauczyciel, senator II Rzeczypospolitej III kadencji (1930-1935);


Michał Scipio del Campo (1887-1984) – lotnik, inżynier, metalurg i termodynamik, nestor polskiego lotnictwa: jako pierwszy Polak odbył lot nad Warszawą 13.08.1911;

Franciszek Kleeberg (1888-1941) -  generał brygady Wojska Polskiego, wielokrotnie odznaczony przez Polskę, Prusy, Austro-Węgry, Francję, Łotwę i Jugosławię;

Juliusz Ulrych (1888-1959) -  członek Polskiej Organizacji Wojskowej, pułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego, minister komunikacji (1935–1939);

Władysław Roguski (1890-1940) – malarz, grafik, projektant tkanin;


Alfons Pinno (1891-1976) – architekt, działacz społeczny i pedagog;


Władysław Anders (1892-1970) - generał dywizji Polskich Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych;

Józef Wilhelm Banek (1892-1985) – księgowy, otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata;

Henryk Messing (1893-1977) - rolnik, działacz społeczny, poseł na Sejm IV kadencji (1935-1938) w II Rzeczypospolitej;

Henryk Liefeldt (1894-1937) - kierowca wyścigowy, inżynier mechanik, konstruktor, pierwszy automobilowy mistrz Polski (1927);

Wiktor Niemczyk (1898-1980) - duchowny luterański, biblista, pierwszy rektor Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie, autor licznych artykułów i rozpraw, tłumacz przekładu Biblii znanego jako Biblia warszawska, odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.